Dan yeri söküləndə susdurulan səs: Mikayıl Müşfiqin taleyi
Yanvarın 6-sı səhər saat altıya iyirmi dəqiqə qalmış Bakı səmasında hələ dan yeri tam sökülməmişdi. Şəhər yuxuda idi. Amma həmin səssizliyin içində bir güllə səsi Azərbaycan poeziyasının ürəyinə tuşlandı. O güllə 29 yaşlı Mikayıl Müşfiqin həyatını aldı, lakin onun sözünü susdura bilmədi.
1938-ci il… Qorxunun qanun, şübhənin hökm olduğu bir zaman. Stalin repressiyaları təkcə insanları deyil, düşüncəni, azad sözü, poeziyanı da güllələyirdi. Müşfiq bu amansız dövrün ən işıqlı qurbanlarından biri oldu.
O, sevginin, həyat eşqinin, gözəlliyin şairi idi. “Yaşa, könül”, “Oxu tar”, “Yenə o bağ olaydı” kimi şeirlərində insanın yaşamaq həvəsini, ruhun azadlığını tərənnüm edirdi. Elə bu azad ruh da totalitar sistem üçün təhlükəli idi. Çünki Müşfiqin misralarında qorxu yox idi.
Yetimliklə başlayan bir ömür
1908-ci ilin iyununda Bakıda dünyaya gələn Mikayıl Müşfiq uşaqlığını yoxsulluq və yetimliklə keçirdi. Valideynlərini erkən itirdi, nənəsinin himayəsində böyüdü. Onun şeirindəki kövrəklik, ana həsrəti, saf sevgi təsadüfi deyildi — bu, yaşanmış ağrının poeziyaya çevrilmiş halı idi.
“Ana” şeirindəki yanğı təkcə bir övladın deyil, bütöv bir taleyin fəryadı idi. Müşfiq üçün poeziya sadəcə söz oyunu yox, həyatın özünü anlama cəhdi idi.
Müəllim, şair, insan
O, Bakı məktəblərində müəllimlik edərkən şagirdlərinə yalnız dərs yox, sevgi öyrədirdi. Zəng səsini unutduran dərslər, “qızım”, “oğlum” deyə müraciət edən gənc müəllim… Bu xatirələr Müşfiqin insan kimi də nə qədər saf və səmimi olduğunu göstərir.
Azərnəşrdə redaktor kimi çalışması, Yazıçılar Birliyinin üzvü olması onun ədəbi mühitdə necə sevilib qəbul edildiyini sübut edirdi. Amma repressiya üçün bunların heç biri önəmli deyildi.
20 dəqiqəlik “məhkəmə”
1937-ci ilin payızı Müşfiqin taleyində qara xətt oldu. Dostluq etdiyi Hüseyn Cavid belə onun “günahı” sayıldı. İttihamlar formal idi, hökm isə əvvəlcədən verilmişdi. Cəmi 20 dəqiqə çəkən məhkəmə bir şairin həyatını bitirdi.
Ən ağrılı talelərdən biri də həyat yoldaşı Dilbər Axundzadənin payına düşdü. Gənc yaşında həyat yoldaşını itirən Dilbər bu ağrıya dözə bilmədi, ruhi sarsıntılar yaşadı. Repressiya təkcə Müşfiqi yox, onun ailəsini də məhv etdi.
Adı yamaqlı olmadı
Hüseyn Cavidlə Müşfiqin dostluğu Azərbaycan ədəbiyyatının ən saf dostluqlarından biri idi. Yamaqlı ayaqqabı ilə fəxr edən gənc şairə Cavidin dediyi “Adın yamaqlı olmasın” sözləri illər sonra gerçəyə çevrildi. Müşfiqin adı yamaqlı yox, ölməz oldu.
Bu gün onun şeirləri Azərbaycan xalqının mənəvi yaddaşıdır. Zaman keçdikcə Müşfiq daha çox oxunur, daha çox sevilir. 1956-cı ildə verilən bəraət isə gecikmiş bir ədalət idi.
Dan yeri yenə sökülür
Hər yanvarın 6-sı dan yeri söküləndə təkcə bir şairin ölümü yox, bir dövrün faciəsi xatırlanır. Amma Müşfiq güllə ilə bitən ömrünə baxmayaraq, sözü ilə yaşamağı bacardı.
Çünki bəzi səslər var — onları susdurmaq mümkün deyil.
